Draw do nałogu: nie wszyscy mają równe oddsy

UWAGA! 

 

Ten artykuł zawiera naukowe pojęcia z zakresu psychologii. Z żadnym z nich nie należy się utożsamiać. Pamiętaj, że tylko niewielka część populacji generalnej może zostać zaklasyfikowana jako przejawiająca skrajne natężenie danej cechy lub wymiaru temperamentu. Pozostałą część społeczeństwa charakteryzuje umiarkowany poziom opisywanych w artykule cech.

 

 

DRAW DO NAŁOGU: NIE WSZYSCY MAJĄ RÓWNE ODDSY

Determinanty oraz mechanizmy powstawania uzależnienia od hazardu.

  

WSTĘP

Mimo że sytuacja prawna dotycząca hazardu w Europie zaczęła się poprawiać i coraz więcej krajów należących do UE dokonało regulacji oraz nowelizacji ustaw hazardowych na korzyść graczy,  nadal w wielu państwach członkowskich gry hazardowe, a w tym również poker, postrzegane są jako zachowania nielegalne i społecznie szkodliwe. Często jako główny argument stojący za tą decyzją podaje się negatywny wpływ hazardu, przede wszystkim w sferze zdrowia i życia społecznego. W tym artykule postaram się dokonać syntetycznej analizy patologicznych zachowań hazardowych, ich mechanizmów powstawania, a także określić, czy hazard sam w sobie jest bezpośrednim czynnikiem powodującym uzależnienie.

POKER A HAZARD

Jedną z najważniejszych kwestii wartych omówienia jest spór o to, czy poker powinien być zaliczany do grona gier hazardowych. Środowiska pokerowe bardzo często powtarzają, że poker to gra umiejętności, która nie powinna być traktowana jako hazard. Większość społeczeństwa ma tendencje do postrzegania tego zjawiska, jako czegoś niebezpiecznego, nierzadko kojarzącego się z nałogiem. Wskazywać może na to chociażby geneza tego słowa, zapożyczonego z języka angielskiego, w którym „hazard” oznacza niebezpieczeństwo, zaś gry pieniężne określane są terminem „gambling”. Biorąc jednak pod uwagę definicję hazardu zawartą w słowniku PWN możemy zauważyć, że poker posiada wszystkie składające się na gry hazardowe czynniki – jest to gra, w której (1) gracze inwestują swoje własne środki finansowe, oraz (2) o przebiegu gry, a także jej wyniku, w mniejszym lub większym stopniu decyduje przypadek. Problem nie tkwi jednak w tym, czy poker powinien być klasyfikowany jako gra hazardowa, czy też nie, ponieważ w świetle przedstawionej wyżej analizy, nie ma żadnych wątpliwości, że klasyfikacja pokera jako gry hazardowej jest jak najbardziej adekwatna. Głównym zagadnieniem, któremu poświęciłem ten artykuł jest to, czy hazard powinien być uznawany jako aktywność o charakterze negatywnym i niosącym duże straty dla jednostki i społeczeństwa.

POJĘCIE ORAZ KRYTERIA UZALEŻNIENIA OD HAZARDU

Bezpośrednio w stosunku do hazardu bardzo często używa się słowa „uzależnienie”, niejednokrotnie tłumacząc nim polityczne i prawne ustawy zakazujące angażowania się jednostek w tego typu zachowania. Szacuje się, że na świecie zaburzenia hazardowe dotykają około 3% ludności (Hodgins, 2011), zaś najcięższa ich odmiana określana jako patologiczny hazard dotyczy 0,5-1% osób (Potenza, 2008). By jednak móc się adekwatnie posługiwać pojęciem uzależnienia, warto poznać jego dokładną definicję. W psychologii klinicznej uzależnienie od hazardu klasyfikuje się jako zaburzenie zachowania i kontroli impulsów (Potenza, 2008), natomiast diagnozę uzależnień przeprowadza się na podstawie odpowiednich wytycznych. Wg amerykańskiej klasyfikacji DSM-IV można stwierdzić uzależnienie od hazardu, gdy jednostka spełnia 5 lub więcej kryteriów (Hodgins, 2011): 

• Jednostka jest zaabsorbowana uprawianiem hazardu.
• Odczuwa potrzebę gry o coraz większe stawki pieniężne.
• Wielokrotnie nie udaje jej się kontrolować, ograniczać lub zaprzestać aktywności hazardowej.
• Jest niespokojna i rozdrażniona, gdy próbuje ograniczyć lub zaprzestać gry hazardowej.
• Uprawia hazard w celu ucieczki od problemów lub dla poprawy samopoczucia.
• Po przegraniu pieniędzy w grach hazardowych często powraca do tej aktywności, by się „odegrać”.
• Kłamie, by ukryć pogłębiające się zaangażowanie w hazard.
• Dopuszcza się czynów nielegalnych, by pokryć finansowo koszty gier hazardowych.
• Naraziło na niebezpieczeństwo lub zerwało ważny związek interpersonalny, pracę lub możliwość edukacji lub kariery z powodu angażowania się w gry hazardowe.
• Ucieka się do zapożyczania pieniędzy od innych, by poprawić swoją rozpaczliwą sytuację finansową spowodowaną przez angażowanie się w gry hazardowe.

Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-10 rozpatruje natomiast uzależnienie od hazardu w poniższych kryteriach (Ogińska-Bulik, 2010):

• Silna potrzeba lub poczucie przymusu hazardowego grania.
• Subiektywne przekonanie o istnieniu trudności w kontrolowaniu zachowań związanych z hazardowym graniem.
• Występowanie, przy próbach przerwania lub ograniczenia gry, rozdrażnienia, niepokoju lub gorszego samopoczucia, ustępujących z chwilą powrotu do gry.
• Spędzanie coraz więcej czasu na graniu w celu uzyskania zadowolenia czy dobrego samopoczucia, które poprzednio uzyskiwane były w krótszym czasie.
• Postępujące zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności lub dotychczasowych zainteresowań na rzecz grania.
• Kontynuowanie hazardowego grania pomimo szkodliwych następstw.

 

CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA POWSTAWANIE UZALEŻNIENIA OD HAZARDU

Wiele badań i artykułów naukowych (Grant, 2010; Hodgins, 2011; Meyer, 2004; Potenza, 2008; Steel, 1998) wykazuje, że hazard sam w sobie powinno traktować się jako katalizator, który powoduje uzależnienie tylko w interakcji z określonymi cechami biologicznymi, neuronalnymi czy osobowościowymi przejawianymi przez daną jednostkę. Takie rozumienie problemu przenosi ciężar głównego czynnika w procesie uzależniania się z obiektu na podmiot tego procesu.

Wśród elementów wpływających na powstanie uzależnienia od hazardu wyróżnia się czynniki demograficzne, neurobiologiczne oraz osobowościowe, a także współwystępowanie innych uzależnień, czy też przyjmowanie lub nadużywanie określonych substancji.

Do demograficznych czynników ryzyka zalicza się płeć męską, młody wiek, niski status społeczny oraz odpowiedni status matrymonialny (rozwód lub owdowienie) (Hodgins, 2011; Ogińska-Bulik, 2010).

Znacznie więcej wyróżnia się jednak determinantów neurobiologicznych, osobowościowych oraz neuropoznawczych, które obejmują między innymi takie aspekty jak: neuroprzekaźnictwo (poziom neurotransmiterów i katecholamin w organizmie), impulsywność, poszukiwanie wrażeń, czy unikanie cierpienia (Grant, 2010).

 

MECHANIZMY POWSTAWANIA UZALEŻNIENIA OD HAZARDU

Mechanizm powstawania uzależnienia od hazardu jest procesem bardzo złożonym i angażującym wiele czynników, zarówno wewnętrznych - biologicznych, jak i zewnętrznych - środowiskowych. Jedna z koncepcji uzależnienia od hazardu opiera się przede wszystkim na procesach warunkowania związanych z gospodarką hormonalną i neurotransmisyjną danej jednostki. Przed omówieniem tych kwesti warto jednak zwrócić uwagę na właściwości tłumaczące samo angażowanie się w gry hazardowe.

Istnieje wiele cech indywidualnych, które mogą skłaniać jednostki do rozpoczynania aktywności hazardowej. Należą do nich m.in. cechy osobowościowe, takie jak impulsywność, otwartość na nowe doświadczenia (Steel, 1998), czy tendencja do nieunikania cierpienia/strat (Grant, 2010). Za przyczynę angażowania się w hazard często podaje się dużą potrzebę stymulacji oraz poszukiwania wrażeń (Grant, 2010) związaną z neuroprzekaźnictwem – norepinefryną oraz serotoniną. Pierwsza z wymienionych substancji odpowiada za poziom pobudzenia organizmu i gotowość do określonych działań, natomiast serotonina pełni funkcję inicjacyjną lub hamującą zachowania impulsywne (Lesch, 2000). Badania wykazują, że u osób dotkniętych patologicznym hazardem występuje istotnie obniżony poziom metabolitu serotoniny (5-HIAA), korelujący z niską zawartością tego neuroprzekaźnika (Potenza, 2008; Grant, 2010), oraz podwyższony poziom norepinefryny (Meyer, 2004; Potenza, 2008). Ponadto do motywów działań hazardowych zalicza się również chęć przeżywania określonych emocji bądź rozregulowania napięcia wynikającego ze zbyt dużego poziomu stresu (patologiczni hazardziści często utrzymują w organizmie stały, wyższy od przeciętnego poziom kortyzolu (Meyer, 2004).

W zależności od motywu podejmowania się czynności hazardowej, uzależnienia oparte na mechanizmach warunkowania kształtują się dzięki dwóm typom wzmocnień: pozytywnym i negatywnym. Pierwszy z nich dotyczy systemu nagród i przyjemności, za który odpowiedzialne są m.in. struktury w układzie limbicznym oraz neuroprzekaźnictwo dopaminergiczne. Rolę dopaminy w zachowaniach nastawionych na nagrodę bardzo dobrze zaprezentowały badania przeprowadzone przez M. Pessiglione oraz współpracowników (2006). Wykazały one, że aplikacja perkursora metabolicznego dopaminy L-DOPA, w przeciwieństwie do haloperidolu redukującego aktywność systemu dopaminergicznego, powoduje zwiększenie częstotliwości zachowań nastawionych na nagrodę i zysk oraz obniża zachowania unikania strat. Impulsywny, poszukujący wrażeń hazardzista może zatem uzależnić się od gier hazardowych, ponieważ angażowanie się w tego typu aktywności pobudza jego układ dopaminergiczny powodując uczucie przyjemności (Grant, 2010), które zgodnie z koncepcją warunkowania instrumentalnego wzmacnia ten rodzaj zachowania i przyczynia się do zwiększenia częstotliwości jego występowania. W niektórych przypadkach patologicznego hazardu wzmocnienia te są na tyle silne, że gracze niemal celowo przegrywają swoje pieniądze, by kontynuować grę tłumacząc to chęcią odrobienia strat finansowych (Ogińska-Bulik, 2010).

Ten sam mechanizm odnosi się również do wzmocnień negatywnych. Różnicę stanowi jednak motyw angażowania się w gry hazardowe oraz cel tego działania. W tej sytuacji, uprawianie hazardu umożliwia rozładowanie napięcia, lęku oraz obniżenie stężenia kortyzolu odpowiedzialnego za poziom stresu jednostki. Hazardzista, który cierpi na przewlekłe stany stresowe, rozdrażnienie, niepokój, spowodowane różnymi sytuacjami życiowymi, czy też np. zespołem odstawienia, podejmuje się aktywności hazardowej w celu regulacji swojej sfery emocjonalnej. Wzmocnieniem powodującym natężenie występowania czynności hazardowych jest zatem uczucie ulgi oraz odizolowania się od problemów skutkujące poprawą samopoczucia (Grant, 2010).

 

POZNAWCZE ASPEKTY PATOLOGICZNEGO HAZARDU

Na angażowanie się w gry hazardowe wpływają również indywidualne właściwości poznawcze jednostki. W swojej książce Ogińska-Bulik (2010) wykazuje szereg dysfunkcji i zniekształceń funkcjonowania poznawczego, które charakteryzują patologicznych hazardzistów. Zalicza się do nich między innymi:

• Dostępność – konstrukt odnoszący się do funkcjonowania pamięci danej osoby. Gracze patologiczni przypisują większe prawdopodobieństwo zdarzeniom, które łatwiej jest im sobie przypomnieć.
• Pozorne korelacje – przekonanie o współwystępowaniu pewnych zdarzeń czy zjawisk, które zupełnie nie są ze sobą związane.
• Iluzja kontroli – niektóre jednostki mają wrażenie kontroli nad zdarzeniami całkowicie od nich niezależnymi.
• Zaprzeczanie przypadkowi
• Wiara w szczęście i wygraną – objawia się przede wszystkim w nieadekwatnym i subiektywnym poglądzie na prawdopobieństwo zajścia pewnych zdarzeń. Dla patologicznych hazardzistów zdarzenia losowe i szczęście nie są pojęciami tożsamymi.

Na podstawie wyróżnionych powyżej czynników, można zauważyć, że osoby z dysfunkcyjnym systemem poznawczym mogą angażować się w różne gry hazardowe ze względu na nieumiejętność obiektywnej oceny rzeczywistości, w tym m.in. prawdopodobieństwa zajścia pewnych zdarzeń losowych. Dysfunkcje te mogą być predystynowane dziedzicznie, bądź nabyte, np. w wyniku organicznych uszkodzeń centralnego układu nerwowego – przykładem może być uszkodzenie płata czołowego, które może prowadzić do zaburzeń zachowania, mogących skutkować na przykład nadmierną skłonnością do podejmowania ryzyka.

 

PODSUMOWANIE

W powszechnym poglądzie na temat hazardu pojęcie „uzależniania” bardzo często stosowane jest nieadekwatnie. Zupełnie niepotrzebnie przypisuje się grom hazardowym negatywny i szkodliwy społecznie charakter, nierzadko podając je również jako bezpośredni czynnik powodujący uzależnienia. Przedstawiona wyżej analiza źródeł naukowych przedstawia natomiast neutralne właściwości hazardu, które stają się szkodliwe dopiero w procesie integracji wielu specyficznych czynników zewnętrznych.

Dla osób dotkniętych zaburzeniami zachowania, kontroli impulsów i popędów, czy też zaburzeniami osobowości, hazard jest jedynie narzędziem pozwalającym zaspokoić pewne potrzeby, zrekompensować deficyty poznawcze, związane m.in. z samooceną, czy też regulować stany emocjonalne w jakich się znajdują. Warto również zwrócić uwagę na współwystępowanie u pewnej części patologicznych hazardzistów innych nałogów i uzależnień, m.in. dotyczących nadużywania określonych substancji, czy też podejmowania się podobnych zachowań. Może to zatem oznaczać, że patologiczni hazardziści to osoby o bardziej ogólnych problemach zdrowotnych, które objawiają się w wielu dziedzinach ich życia, obejmujących chociażby procesy podejmowania decyzji. Uzależnienie od hazardu często jest więc tylko jednym z licznych zagrożeń, jakie może napotkać osoby o przedstawionej w tym artykule charakterystyce. 

Warto zatem poddać pod dyskusję kwestie prawne, obowiązujące m.in. w Polsce, które zakazują uprawiania hazardu, mimo że jego negatywne aspekty dotyczą tylko niewielkiej części społeczeństwa, której nieprawidłowości w funkcjonowaniu dostrzegane mogą być na wielu płaszczyznach i nie ograniczają się tylko do zaangażowania w gry losowe. 

BIBLIOGRAFIA

Definicja słowa “hazard”, uzyskana 24.11.2014 z: http://sjp.pwn.pl/szukaj/hazard.html

Grant, J.E., Potenza, M.N., Weinstein, A., Gorelick, D.A. (2010). Introduction to behavioral addictions. National Institute of Health, 36, 233-241.

Hodgins, D.C., Stea, J.N., Grant J.E. (2011). Gambling disorders. Lancet, 378, 1874-1884.

Meyer, G., Schwertfeger, J., Exton, M.S., Janssen, O.E., Knapp, W., Stadler, M.A., Schedlowski, M., Kruger, T.H.C. (2004). Neuroendocrine response to casino gambling in problem gamblers. Psychoneuroendocrinology, 29, 1271-1280.

Ogińska-Bulik, N. (2010). Uzależnienie od czynności. Mit czy rzeczywistość? Warszawa: Difin.

Lesch, K.P., Merschdorf, U. (2000). Impulsivity, aggression, and serotonin: a molecular psychobiological perspective. Behavioral Sciences and the Law, 18, 581-604.

Pessiglione, M., Seymour, B., Guillaume, F., Dolan, R.J., Frith, C.D. (2006). Dopamine-dependent prediction errors underpin reward-seeking behavior in humans. Nature Publishing Group.

Potenza, M.N. (2008). The neurobiology of pathological gambling and drug addiction: an overview and new findings. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 363, 3181-3189.

Steel, Z., Błaszczyński, A. (1998). Impulsivity, personality disorders and pathological gambling severity. Addiction, 93, 895-905.

Moon, jak zawsze, dziękuję!